PLANKEN, PLANKEN EN NOG EENS PLANKEN (27-08-1995)

De Allo of schrijfplank heeft een belangrijke funktie in islamitisch zwart Afrika, dat politiek korrekt tegenwoordig geloof ik als "Afrika ten Zuiden van de Sahara" dient te worden aangeduid. De plank, hier ook wel "islamic blackboard" genoemd, dient in de eerste plaats om Arabisch te leren schrijven en lezen. Men slaat heel praktisch twee vliegen in één klap door dit met behulp van teksten uit de Koran te doen. Schrijven, lezen én godsdienstonderwijs in één moeite door. Het formaat van de planken groeit met de gebruiker mee: kleine plankjes voor beginners, grote planken voor gevorderden. Want ook als men eenmaal Arabisch kan schrijven, blijft de gelovige de plank gebruiken om verzen uit de Koran te citeren.

Na de begrafenis van haar vader Alhaji Ismaila Zubair, in leven wonende in de Sherada Estate in de wijk Garankaya achter de Bayero Universiteit in Kano, bracht Hajija Hawa een door de Malam van de familie handgesneden schrijfplankje voor mij mee. De Malam, Alhaji Suleiman, is al oud "zeker 60 jaar" en zijn ogen gaan achteruit, vandaar dat het plankje wat grof is afgewerkt en onregelmatig van vorm is. 't Is een taps toelopende kinderplank, 35cm hoog en zo'n 15cm breed, die in het gebruik vanzelf lekker glad zal worden.

Alhaji Suleiman is de "huismalam" van Alhaji Ismaila Zubair en zijn familie en heeft Hajija Hawa en al haar broers en zussen de beginselen van het Arabisch en de Koran bijgebracht. Voor de beter gesitueerde moslims is de huismalam wat de hofpredikant ooit aan de hoven in Europa was. Buiten de primitieve vormgeving wordt de charme van plankje verder vergroot als Hawa mij het verhaal vertelt dat bij de handgesneden plankjes hoort. Want waarom zou de Malam van een bemiddelde familie plankjes moeten snijden, terwijl ik uit eigen waarneming weet dat er in Kano overal schrijfplanken voor een relatieve habbekrats te koop zijn?

Zoals de zondagschool in Nederland niet altijd de favoriete tijdsbesteding van kinderen was(?), hebben kinderen in Nigeria niet altijd zin om naar de Koranschool te gaan. Allerlei uitvluchten worden bedacht om dit voor elkaar te krijgen. Als er op de Koranschool een nieuwe schrijfplank nodig is, omdat de oude niet langer bruikbaar is, biedt dat een mooie gelegenheid om eens een tijdje niet met de les mee te doen, met het smoesje dat er nog steeds geen nieuwe plank is gekocht. De Malam is echter slimmer dan de kinderen, die denken hem te slim af te zijn: hij snijdt gewoon zelf even een plankje uit een stuk ruw hout en dwingt zo op handige wijze het bijwonen van de les af.

En dan is er de schijfplank die werd meegebracht uit Lokoja. Lokoja is één van de weinige door de koloniserende Engelsen gestichte steden in Nigeria en ligt op de strategische plaats waar de rivieren Niger en Benue samenvloeien. Ik was wat teleurgesteld dat de robuuste, hoekige, 30cm brede en 50cm hoge schrijfplank helemaal zwart was geverfd. Maar ook daar was een verklaring voor. De plank bleek speciaal voor een Malam te zijn gesneden en planken in gebruik bij Malams zijn geen gewone planken. De Malam is soms niet alleen onderwijzer van de koran en de Arabische taal, maar ook een verlichter van geestelijke en lichamelijke ongemakken. In die hoedanigheid schrijft hij voor de hem om hulp verzoekende bezoeker op zijn of haar probleem van toepassing zijnde teksten uit de Koran of bezwerende formules op de plank. Na een gezamenlijk gebed wordt de plank gewist en het daarvoor gebruikte water opgevangen. Dit water wordt geacht een geneeskrachtige en magische werking te hebben, drinkt men immers niet het woord van God? Om te voorkomen dat de plank van de Malam wordt misbruikt, stel dat er sporen van zijn teksten of formules zijn achtergebleven, werd de plank zwart afgelakt. Om te voorkomen dat de Malam later zélf zal worden zwart gemaakt!