PLANKENKOORTS (02-04-1994) Plankenkoorts

Een jaar of vijf geleden, toen ik nog in de in Centraal Afrika gelegen republiek Gabon woonde, vroeg een bevriende Rotterdamse kunstenaar mij of ik daar wel eens Islamitische schrijfplanken zag. Zelf was hij in het bezit van een paar exemplaren en wilde zijn collectie graag wat uitbreiden. Ik wist op dat moment eigenlijk niet waar hij het over had en vertelde hem dat ook. Kort daarna stuurde hij mij een uit juni 1981 daterende National Geographic, waarin een artikel over Somalië stond. Eén van de bij het artikel afgedrukte foto's toonde een groep kinderen met de aldaar in gebruik zijnde langwerpige en ruim een meter hoge schrijfplanken. Op de planken teksten uit de Koran.

De Islamitische gemeenschap in Gabon werd vooral gevormd door gastarbeiders afkomstig uit de Frans sprekende West Afrikaanse landen. Het aantal bekeerde Gabonezen was nog gering en bestond hoofdzakelijk uit medestanders van President Bongo, die zich enige jaren eerder tot de Islam had bekend. Als de gelovige katholiek Albert Bernard Bongo was hij op reis naar Libië gegaan, als El Hadj Omar Bongo was hij uit Saoudi Arabië teruggekomen (samen met de door hem zo gewenste lening).
Schrijfplanken had ik in Gabon nog nooit gezien, zelfs niet in het huis van Tonton El Hadj Mohammed Nguema, een oom van mijn Gabonese vriendin, de secretaris generaal van de Islamitische Raad van Gabon.
Mijn vriendin had de gewoonte om van tijd tot tijd een van de vele in de hoofdstad Libreville woonachtige marabouts te raadplegen. Toen ik eens met haar meeging, zag ik voor het eerst iemand die een schrijfplank gebruikte. De uit Senegal afkomstige man gebruikte echter een plank die qua afmetingen volkomen afweek van wat ik eerder in de National Geograhic had gezien. Zijn plank leek meer op een fors formaat ouderwetse broodplank, maar ook hij gebruikte zijn plank om teksten uit de Koran op te schrijven. Hij beloofde er een voor me mee te zullen brengen, maar die belofte werd helaas nooit ingelost.

Van de niet Arabische landen in Afrika is Nigeria het land dat het grootste aantal aanhangers van de Islam onder haar burgers telt. De meeste Moslims behoren tot de Hausa/Fulani, volken die in het noorden van het land wonen en al honderden jaren geleden werden bekeerd. Ook onder de in het zuid westen wonende Yoruba's kent de Islam een flinke aanhang, maar die is van recenter datum. De oudste moskee in Lagos, de Shitta Bey moskee, werd zo'n honderd jaar geleden gebouwd. De Hausa's beschouwen de Yoruba's niet als echte moslims, hun bekering is daarvoor nog te kort geleden. Pas nadat ik eind 1989 in Nigeria ging wonen kwam ik de planken op het spoor en niet alleen de hier onder de Hausa naam "Allo" bekend staande schrijfplanken, maar ook de met de orakelborden van de traditionele Yoruba Ifa godsdienst. Sindsdien heb ik last van plankenkoorts.

Voor een niet Moslim is het niet makkelijk om schrijfplanken te kopen. De eerste keer dat mij, aan het strand, door een Togolese handelaar een plankje werd aangeboden, ontstonden er direkt problemen. Terwijl wij over de prijs aan het onderhandelen waren, begonnen passerende moslim handelaren hem te beledigen omdat hij een allo aan een ongelovige blanke wilde verkopen. De onderhandelingen werden ogenblikkelijk gestaakt en later op een minder zichtbare plek voortgezet.

De Nigeriaanse schrijfplanken zijn anders van vorm en afmeting, dan de planken uit de National Geographic en de planken die ik in Gabon had gezien. De allerdaagse Nigeriaanse plank is een centimeter of 50 hoog, zo'n 25 cm breed aan de onderkant en loopt naar boven ietwat taps toe. De onderkant heeft een uitholling in de vorm van de maan in het laatste kwartier en de bovenkant heeft een, soms met dun leer beklede, kleine handgreep in dezelfde vorm. Op deze wijze kan de plank gemakkelijk met de linkerhand op het linker bovenbeen worden geplaats en kunnen er van links naar rechts en met pen en zwarte inkt teksten op worden geschreven. Kinderen gebruiken afhankelijk van hun leeftijd planken van kleinere afmeting.

In Kano, in het Noorden van Nigeria, en al sinds eeuwen een bolwerk van de islam, bezocht ik de midden in de oude ommuurde stad gelegen Kurmi markt. Handelaren zijn er gegroepeerd in "wijken" en straatjes afhankelijk van de goederen of diensten die zij aan de man trachten te brengen. De markt is zo uitgebreid en zo weinig mensen spreken er Engels, het lokale Hausa is er de voertaal, dat een gids die tevens als tolk optreedt onontbeerlijk is. De gids begeleidde ons naar het straatje waar religieuze attributen worden verkocht, koranteksten, schrijfplanken, gebedskleden en matten, enzovoorts. Ik toonde belangstelling voor een schrijfplank, maar de handelaar wendde zich af en weigerde te verkopen. Verderop probeerde ik het nog eens, daar werd prompt een prijs gevraagd, die vele malen hoger was dan de prijs die ik kende. Op de markten is niets geprijsd en komt de prijs uitsluitend door onderhandelen tot stand, enige vooraf vergaarde prijsinformatie is altijd wenselijk. Ik probeerde af te dingen, maar de man weigerde. Ook hij wenste duidelijk niet aan een kennelijke kafir (ongelovige) te verkopen. Toch bleek de handelsgeest groter, dan de religieuze bevlogenheid, want eenmaal uit het zicht van de gelovigen werd ik door een van de assistenten van de handelaar aangesproken. Hij had een aantal Allo's bij zich en was nu graag bereid te onderhandelen en te verkopen. Met een Allo onder de arm wandelde ik vervolgens over de markt, waar een paar maal verrast werd geinformeerd of ik soms een broeder in het geloof was, een vraag waarop ik maar met een glimlach antwoordde en dus de kerk in het midden liet.

Op een druk kruispunt in Kano stopten we nogmaals bij een verkooppunt van Allo's, ook hier weer afhoudende reakties en hoge prijzen. De vrouw van mijn vriend, die met mij uit de auto was gekomen om wat rond te kijken, was dan ook duidelijk een ongelovige, maar aan mij werd er kennelijk getwijfeld. Een handelaar vroeg haar of zij Islamietische was "Ik niet, maar mijn vriend wel" antwoordde ze gevat, prompt kon ik planken kopen.

De schrijfplank, Allo of Islamic Blackboard, dient om teksten uit de Koran op te schrijven. Op de koranscholen gebruiken kinderen een plank, van het formaat van het ouderwetse leitje bij ons, om Arabisch te leren schrijven. Is de plank volgeschreven, dan wordt hij met water en een doekje schoongepoetst en soms met schuurpapier opgeschuurd. Een plank die veel wordt gebruikt, wordt lekker glad en dat schrijft beter. Vaak wordt het water waarmee de plank wordt afgewassen in een kop of schaaltje opgevangen en gedronken, zo drinkt de gelovige het woord van God. Soms ook wordt het water gebruikt voor traditioneel Afrikaanse, niet noodzakelijk met de Islam verbonden rituelen.

Tot nu toe had ik slechts nieuwe en dus onbeschreven planken gekocht. Enkele wat oudere planken, die ik via Diop, een bevriende handelaar uit Senegal, had gekocht, werden tot mijn niet geringe ergernis "als nieuw" grondig schoongepoetst afgeleverd. Nu zijn planken met een tekst uit de Koran veel authentieker en juist die wilde ik zo graag hebben en juist die zijn zo moeilijk te krijgen.

Via een de Islam belijdende vriend kon ik met grote moeite op een nieuwe plank een tekst uit Koran geschreven krijgen. Via zijn Malam, zijn godsdienstleraar, werd het geregeld. Een andere Malam was er de oorzaak van dat een medewerker op kantoor werd verboden mij een plank te geven. Ahmed, werkzaam op de boekhouding van het bedrijf waar ik werk, had beloofd een Allo voor mij mee te zullen brengen uit zijn deelstaat Bauchi. Hem had ik gevraagd om een gebruikte Allo met een tekst uit de koran, in ruil zou ik dan geld voor een of meer nieuwe Allo's geven, zodat de oude konden worden vervangen. Terugkomend uit Bauchi kwam hij in plaats van een Allo, uitgebreid zijn verontschuldigingen aanbieden. De Malam van zijn familie had helaas verboden een plank met Koranverzen aan een niet Moslim te geven, ik kon eventueel wel een plank zonder tekst krijgen. Voorzichtig doorvragend, kwam ik er achter dat er enige vrees bestond inzake mijn bedoelingen, want u weet wel soms wast men de tekst af en doet dan "vreemde dingen" met het opgevangen water. Er restte mij niets dan in te stemmen met een schoongemaakte plank. Umaru, een wat brutalere collega van Ahmed nam gewoon de Allo's van twee jongere broertjes in beslag en schonk ze mij.

De mooiste plank die ik tot op heden heb kunnen kopen is afkomstig van Alhaji Haruna, een kralenhandelaar op de Ilasan Markt even buiten Lagos. Volgens zijn zeggen is het de plank van zijn grootmoeder. De plank is heerlijk glad en is duidelijk lange tijd in gebruik geweest. Zowel op de voorkant als op de achterkant staan verzen uit de Koran geschreven en op een schoongemaakt, maar niet opnieuw beschreven deel van de plank is een oude tekst nog vaag zichtbaar. Het handvat is bekleed met geitenleer dat, door de bezwete handen die het vasthielden, half is vergaan en de nerven van het blanke hout zijn vergrijsd door de afgewassen inkt die er in de loop van de tijd is ingetrokken. Alhaji kwam de plank, goed ingepakt in oude kranten, bij mij op kantoor afleveren, want hij wilde geen problemen met zijn collega marktkooplieden.

Op deze manier heb ik in de afgelopen jaren een tiental schrijfplanken in diverse formaten kunnen bemachtigen. Maar de plankenkoorts is daarmee nauwelijks afgenomen, zo wacht ik op het ogenblik met spanning op de terugkeer uit Kano van Alhaji Lado. Alhaji Lado, is een andere kralenhandelaar op de Ilasan Markt, ook bekend onder de naam Alhaji Expensive omdat de kralen die hij verkoopt weliswaar mooi, maar ook erg duur zijn. Hij zegt nu al zo'n drie jaar een mooie Allo voor mij uit Kano mee te zullen brengen, maar tot op heden is er altijd een of ander excuus waarom het niet door kon gaan. Vorige week is hij weer eens naar het Noorden gereisd om nieuwe handelswaar in te gaan kopen en heeft beloofd dat hij deze keer echt een Allo voor mij mee zal brengen. Koortsachtig wacht ik op zijn terugkeer naar Lagos.