MASKERS, MOZART EN MOFONGO (27092006)

Het project in Puerto Rico zit er bijna op en, tot mijn schande, heb ik nog niet één museum bezocht. Niet dat die er niet zijn, maar als ik werk, zijn de musea geopend en omgekeerd. Dit weekeinde ga ik de schade beslist inhalen. Tussen de bedrijven door is het me eergisteren zowaar gelukt om het Museo Pablo Casals alvast te bezoeken en een aan Casals gewijde expositie in het Museo de San Juan. Dat lukte maar net. Beide sluiten voor een lunchpauze en daarna zit de werkdag er om vier uur ’s middags alweer op. Op zaterdagmorgen ben ik voor de verandering te vroeg. De exposities in het Museo de las Americas, dat is gevestigd in een voormalige Spaanse kazerne, gaan pas om tien uur open, als de zaalwacht tenminste op tijd uit bed heeft kunnen komen. In de galerij van de grote binnenplaats wordt echter al vanaf heel vroeg aan de lopende band muziekles gegeven. Lessen in groepsverband voor beginners tot en met gevorderden om het spelen van cuatro en tiple onder de knie te krijgen. Populaire Puerto Ricaanse snaarinstrumenten die klinken als een mandoline, maar volgens kenners het midden houden tussen een gitaar en een citer. Voor mij zitten er gewoon zes of zeven mandolineorkestjes te oefenen. Het klinkt verrukelijk ouderwets.

Even na tienen gaat op de eerste verdieping, waar de expositieruimtes zijn, heel voorzichtig een deur open. Zowaar die van mijn voorkeurszaal “La Herencia Africana – de Afrikaanse Nalatenschap.” Tot mijn schrik hangt hoog aan de muur een “museumstuk” dat, wat mij betreft, geen moer met die nalatenschap heeft te maken. Het is een uit het West-Afrikaanse land Benin afkomstige zwarte lap met de kleurige symbolen van de koningen van Dahomey erop. Een fleurig souvenir, hedendaagse huisvlijt, meer niet. Ruim 10 jaar geleden heb ik er net zo een gekocht op het marktje naast de ruïnes van het voormalige koninklijk paleis in Abomey. Die eerste indruk belooft niet veel goeds. De zaal, niet veel groter dan mijn ruime slaapkamer in Buenos Aires, is thematisch ingericht. Er worden beslist aardige verbanden gelegd tussen traditionele Afrikaanse maskers en de maskers van het eiland, tussen Puerto Ricaanse muziekinstrumenten en die uit Afrika. De routes van de slavenhandel zijn met stevige strepen en pijlen op een kaart getekend, reproducties van koloniale documenten en gortdroge teksten schetsen. zonder dat verdere toelichting nodig is, een triest beeld van het dagelijks leven van een Afrikaanse slaaf in Puerto Rico, waar de eerste slaven al rond 1508 werden afgeleverd. Aankondigingen van koop en verkoop, “opsporing verzocht” van weggelopen slaven, opstanden en de door de koloniale regelneven bedachte reglementen.

Hoewel het niet de eerste keer is, lees ik opnieuw met enig ongeloof uittreksels uit het “Reglamento de Esclavos.” Hoofdstuk III - Voeding en Kleding, artikel 1: De eigenaar dient de slaven, naar eigen inzicht, twee of drie keer per dag te eten te geven. Het moet echter genoeg zijn. Niet alleen voor de instandhouding van het individu, maar ook om ze te laten herstellen van hun vermoeidheid. De minimum hoeveelheid voedsel per persoon per dag dient tenminste te bestaan uit zes tot acht (bak-) bananen (of een gelijke hoeveelheid zoete aardappelen of yams), acht ons vlees, kabeljauw of makreel en vier ons rijst of andere stoofpotingrediënten. Artikel 2 gaat over kleding. Hoofdstuk IX geeft regels voor huwelijken tussen slaven. Artikel 1 - De eigenaren van de slaven dienen ongewenste omgang tussen de seksen te voorkomen en het huwelijk te bevorderen. Ze mogen niet verhinderen dat een slaaf trouwt met de slaaf van een andere eigenaar. In dat geval dient er voor een huis te worden gezorgd waar de echtelieden onder hetzelfde dak kunnen wonen. Artikel 2 – Om het huwelijk te doen slagen en er voor te zorgen dat het echtpaar aan de doelstelling van het huwelijk kan voldoen, dient de eigenaar van de man de vrouw te kopen tegen een van te voren afgesproken prijs. Als de eigenaren het niet eens kunnen worden, kunnen beiden een eigen expert benoemen om de prijs vast te stellen. Bereiken ook die geen overeenstemming, dan wordt de prijs bepaald door een door justitie benoemde derde. In het geval dat de eigenaar van de vrouw de man koopt, is bij eventuele onenigheid over de prijs dezelfde procedure van toepassing. Artikel 3 – Indien de vrouw, die door de eigenaar van de echtgenoot wordt gekocht, kinderen zou hebben die jonger zijn dan drie jaar, dan moet hij die ook kopen, omdat de moeder die rechtens groot moet brengen. Andere hoofdstukken geven richtlijnen over hoe de vrije tijd op Christelijke feestdagen doorgebracht mag worden of behandelen de huisvesting. Zou er eigenlijk een ambtenaar van sociale slavenzaken zijn geweest, die belast was met het toezicht op de naleving van al die regels?

Die maskers en muziekinstrument zijn een stuk leuker. De maskers uit Puerto Rico hebben vaak een kleurig beschilderde kokosnoot als basis en zien er daardoor veel eenvoudiger uit dan de Afrikaanse. Door de puntige stokjes die in de noot zijn geplant, hebben ze wel iets weg van een narrenkap zonder belletjes. De invloed van de koloniale meesters? De traditionele houten Afrikaanse maskers zijn groter, veelal mooi bewerkt, gedecoreerd met schelpen en opgesierd met gedroogd gras. Die tonen de haarstijl of de in het gezicht gekerfde merktekens van de stam. Toch is het bewonderenswaardig dat ondanks de omstandigheden werd gepoogd vast te houden aan tradities, zij het met een per generatie vager wordende herinnering. Binnen een straal van een paar honderd meter is er trouwens een overvloed van maskers en muziekinstrumenten te bewonderen. Op dezelfde galerij in de zaal “Volkskunst in Amerika” en een paar straten verderop in het Museo de la Raíz Africana, waarvoor het “Roots” museum voor mijn gevoel wel de beste, maar niet de mooiste, vertaling is.

wordt vervolgd