HET CIRCUS VAN MADAME JUSTINE (26022004)

Het is de laatste week van februari, de zomer in Buenos Aires is alweer over haar hoogtepunt heen. Nog een week dan zit de grote schoolvakantie erop en begint het nieuwe schooljaar, dat hier gelijk oploopt met het kalenderjaar. In de rekken van de modewinkels wordt de zomerkleding geleidelijk vervangen door truien en winterjacks. Het culturele leven begint voorzichtig uit de zomerslaap te ontwaken. De lange maanden van culturele geheelonthouding zitten er bijna op, het winterseizoen van 2004 begint op gang te komen. Dat is een hele opluchting wat mij betreft. Toen ik vorige week zaterdag bij de Alliance Française binnen liep, was daar niets anders te zien dan kale wanden. “Is er geen expositie?” vroeg ik licht vertwijfeld aan de portier. “En Marzo, in maart weer” antwoordde hij met een blik van “dat weet je toch?” Zo is het overal in de stad, tijdens de zomermaanden staat alles op een laag pitje.

Zo vaak als praktisch mogelijk is, wandel ik van en naar mijn werk. Dus niet als het regent of als het heel erg warm is. Ik houd er niet van om nat van de regen of van het klamme zweet op kantoor te verschijnen. Op die dagen neem ik de bus. Mijn woon-werk afstand is “10 cuadras” tien blokken van ieder ongeveer 100 meter. Door de verkeersdrukte doe ik daar een kwartiert over. Meestal lang genoeg om na gedane arbeid de stoom af te blazen van een hectische dag. Af en toe heb ik wat meer tijd nodig en dan loop ik even een boeken- of muziekwinkel in of ga een expositie bekijken. Zoals vanavond in het Cultureel Centrum Borges, een plek waar altijd wel iets op het gebied van beeldende kunst is te beleven. Dat er deze maand een tentoonstelling is begonnen om de 100ste geboortedag van Salvador Dali te herdenken, interesseert me niet echt. Die is hoofdzakelijk bedoeld voor de vele toeristen die in dit enorme gebouw rondlopen. Het culturele centrum is namelijk gevestigd op de bovenste verdiepingen van het luxe winkelcentrum Galerías Pacifico. Zeer terecht kijkt men vandaar neer op al die winkelende vreemdelingen die in het souterrain, op de begane grond en op de eerste etage hun belastingvrije inkopen aan het doen zijn.

Het circus heeft zijn tenten opgezet in het Borges. Een kleurig en sensueel circus, maar bovenal een imaginair circus. Het is het “Circus van Madame Justine” het circus dat is ontsproten aan de fantasie van de Argentijnse kunstenares Liliana Romero. Zij heeft zich laten inspireren door het boek “Justine” van de Markies de Sade en het dagelijks leven van de circusartiesten. Justine leidde en circuslui leiden een zwervend bestaan. Wat de sensualiteit betreft, ken ik het circusleven onvoldoende om een oordeel te vellen maar ik denk dat de kunstenares Justine heeft verward met haar zusje Juliette, die een heel wat wilder bestaan heeft geleid. Althans volgens de Markies de Sade van wie beide dames geesteskinderen zijn. De semi-wetenschappelijke uitleg van de conservatrice over de inspiratiebronnen van de kunstenares is aan mij trouwens niet al te zeer besteed. Met of zonder de Sade en met of zonder tekst of uitleg moet het werk me aanspreken en dat doet het.

Het is een onalledaags opgezette tentoonstelling waar ik niet genoeg van krijg. Sinds ik het circus heb ontdekt, ga ik er iedere dag even naar toe. De gewoonlijk steriele expositieruimte is fantasierijk ingericht. De bezoekers wandelen de circustent binnen door een gordijn van roze tule waarboven een bord met de naam van het circus hangt. Uiteraard is dat bord afgezet met knipperende lampjes. Een centimeter of vijftig uit de muur staat de rand van de circuspiste, daar achter is zaagsel gestrooid. Uit het plafond klinkt speciaal voor de gelegenheid gecomponeerde circusmuziek. De muren zijn dusdanig bewerkt dat het net coulissen lijken. Op één plek kijkt een clown, in Argentinië de spreekstalmeester, door de coulissen naar wat er zich in de piste afspeelt. Of heeft de afbeelding van deze ogenschijnlijk onschuldige clown misschien een dubbele bodem? Is het soms een lekkkerbekkende voyeur die het optreden van de minuscuul geklede sexy dompteuse met haar centaur staat te begluren?

Er zijn een paar schilderijen die meer dimensionaal worden gepresenteerd. Rondom “de Messenwerper” steken de messen die hun doel hebben gemist uit de muur. Voor “de Clown op wielen” die in plaats van voeten wieltjes heeft, is een oprijlaantje gebouwd en voor de “Chinese bordjes“ staan ontbijtbordjes op bamboerietjes te draaien. Rondom “de Jongleur” hangen kegels aan het plafond. Jammer genoeg is de kunstenares niet zover gegaan om uit de muur waaraan “de Vuurspuwer” hangt om de paar minuten een steekvlam te laten blazen. Of misschien mocht dat gewoon niet van de “autoriteiten” wegens het mogelijke brandgevaar. Rond het doek “de Magiër en zijn assistente” hangen dobbelstenen. De goochelaar en zijn assistente zijn verstrengeld in een vurige omhelzing, magie op meerdere niveaus. Een zelfde innige omhelzing is te zien op twee schilderijen met trapezewerkers, waarvan ik “de Verliefden“ het meest aansprekende vind. Een langgerekte donkere man, die met zijn voeten in de piste staat, houdt zijn in de nok van het tent aan de trapeze hangende geliefde in zijn armen.

Madame Justine zelf hangt op een ereplaats, althans dat vermoed ik. Het is het enige schilderij zonder bordje waarop de naam van het doek staat, noch andere voor museummensen essentiële gegevens zoals “olie op linnen” en de afmetingen. Madame Justine is veel meer dan olie op linnen. Ze heeft een uit het doek stekende tule rok aan en kijkt vanuit haar luxe loge hautain op ons neer, zo suggereert het gordijn dat om het schilderij is gedrapeerd tenminste. Van mij mag ze, het unieke circus geeft haar dat recht. Achteraf zelfs nog meer! Na het vertrek van de circusartiesten worden hun plaatsen ingenomen door schilderijen van lege landschappen uitgevoerd in mistige sepia tinten. Ze is pas een paar dagen weg, maar ik verlang nu al naar de dag dat Madame Justine, haar circus en haar artiesten weer in de stad zullen zijn.